علمی و پزشکیکسب و کار

رادیوگرافی پانورامیک دندان ها چیست؟

در گزارش کمیته علمی سازمان ملل متحد در مورد اثرات تشعشعات اتمی که در سال 1988 تقدیم مجمع عمومی شد؛ آمده است در کشورهای صنعتی بیشترین رادیوگرافی با کمک اشعه ایکس در رادیوگرافی پانورامیک دندان اختصاص دارد.

پیشتر اغلب دندانپزشکان برای تهیه تصاویر رادیوگرافی از دندانها متکی به یکی از دو روش سنتی بایت وینگ و پری آپیکال بودند اما با ابداع تکنیک رادیوگرافی پانورامیک روز به روز دندانپزشکان بیشتری روی به این تکنیک آورده اند.

رادیوگرافی پانورامیک اشعه ایکس چیست؟

رادیوگرافی پانورامیک مزایای بسیاری دارد. در این تکنیک در یک تصویر متحد بیشتر فکهای پایین و بالا و ساختارهای اطراف آن مانند سینوس فکی، حفره بینی، مفصل گیجگاهی فکی، زائده سهمی، استخوان هیوئید و فضاهای هوایی حلق مشاهده می شوند.

فک ساختاری شبیه نعل اسب دارد با این وجود رادیوگرافی پانورامیک با کمک اشعه ایکس تصویری صاف از این ساختار منحنی شکل ایجاد می کند که در آن جزئیات دندانها و استخوانهای فک بخوبی دیده می شوند.

استفاده از این تکنیک ساده و اجرای آن سریع است و در بیمارانی که نمی توانند دهان خود را باز کنند هم قابل اجراست.

استفاده از اشعه ایکس قدیمی ترین و رایج ترین روش تصویربرداری پزشکی به شمار می رود در رادیوگرافی پانورامیک هم اشعه ایکس نقش اصلی را ایفا می کند اما به جای اینکه مانند تکنیکهای سنتی فیلم یا آشکار ساز اشعه ایکس داخل دهان قرار داده شده و تشعشعات اشعه ایکس مستقیماً درون دهان بازتابیده شوند در رادیوگرافی پانورامیک اشعه ایکس، فیلم رادیوگرافی پانورامیک داخل دستگاه قرار می گیرد. به همین دلیل یکی از مهمترین مزایای این رادیوگرافی میزان اشعه ایکس بسیار پایین آن است.

اسب, اشعه ایکس, انگلستان

بررسی ارزش بالینی تکنیکهای رادیوگرافی تنها در صورتی کامل خواهد بود که مقدار دوزهای تشعشع و خطرات مرتبط با استفاده از هر تکنیک را بدانیم. در مورد رادیولوژی پانورامیک، وال و کندال در مقاله ی دوزهای تجمیعی و خطرات ناشی از رادیولوژی دندان در بریتانیای کبیر (منتشره درسال 1983 نشریه رادیولوژی انگلستان) دوز وزنی معادل یک بار رادیوگرافی پانورامیک 80 میکرو سیورت محاسبه شده که معادل افزایش خطر ابتلا به سرطان در طول زندگی به میزان 1.3 ضربدر ده به توان منفی 6 یا 0.0000013 است.

البته دنفورد و گیبز هم در سال 1980 و در مقاله «تشعشعات تشخیصی دندان و مخاطرات آن» این مقدار را بین 2 و 7 ضربدر ده به توان منفی 6 (0.00002 تا 0.00007) و بنگسون در مقاله «محافظت از فک و صورت بر برابر تشعشعات با توجه به تحقیقات اخیر در مورد اندامهای حیاتی» در سال 1978 این مقدار را 0.0000042 محاسبه کرده اند. البته بعد از آن روزگار استفاده از فیلمها و اسکرین فلزات لانتانید و بهبود ماشین رادیوگرافی پانورامیک کاهش دوزهای تشعشع باعث کاهش میزان تشعشع و همینطور کاهش ریسک ابتلا به سرطان شده به گونه ای که میزان تشعشع به 6.7 میکرو سیورت و ریسک ابتلا به سرطان به 0.00000021 کاهش یافته است.

به رغم این یافته های دلگرم کننده باید توجه داشت سطوح پایین تر تشعشع وابسته به تجهزیات جدیدتر هستند. ضمناً بنا به یافته های هورنر و هیرشمن در مقاله ی «کاهش دوز تشعشعات اشعه ایکس در رادیوگرافی دندان» که درسال 1990 در شماره هجدهم نشریه دندان منتشر شده است:

در صورتی که در تصویربرداری مفاصل گیجگاهی-فک پایینی را از تصویربرداری معاف کنیم دوز جذب شده به بدن 85 درصد و دوز موثر 50 درصد کاهش خواهند یافت. با این وجود این احتمال وجود خواهد داشت که استفاده از تجهیزات قدیمی باعث بالا رفتن دوز و خطرات ناشی از تشعشع گردد. مثلاً در صورتی که از دستگاهی استفاده شود که برای تصویربرداری از سیستم پویش دایره ای با سه مرکز چرخش استفاده می کند میزان تشعشعات بدلیل نزدیکی مراکز چرخش به فک پایین و غده پاراتیروئید نسبت به زمان استفاده از دستگاهی که از سیستم بیضوی استفاده می کند 3 تا 16 برابر بیشتر باشد.

متاسفانه بیشتر از دستگاه های پویش دایره ای استفاده می شود و مثلاً در تحقیقی در انگلستان مشخص شد دستگاه های رادیوگرافی پانورامیک در 70 درصد موارد دوز تشعشع بالاتر از حد مناسب بوده است. اگرچه محافظهای سربی شکم که جلوی تشعشعات اشعه ایکس را می گیرند در رادیوگرافی پانورامیک نامناسب به نظر می رسد برخی از محققان استفاده از یقه های سربی اندود پوشاننده تیروئید را در بیماران کم سن تر (بدلیل شکل و موقعیت آناتومیکی غده تیروئید در آنها که از حالت عادی بالاتر است) توصیه کرده اند. با وجود این، از آنجا که پرتو اصلی در هنگام معاینه پانورامیک از جلو به بیمار برخورد نمی کند، منطقاً بهتر است محافظ تیروئید در برابر تشعشعات اشعه ایکس را پشت گردن قرار دهیم. اما در عین حال استفاده از محافظ سربی باعث تضعیف پرتو اصلی شده و بخشهایی از فک پایین را در زمان رادیوگرافی پانورامیک می پوشاند. بنابراین بهتر است در طی فرآیند رادیوگرافی پانورامیک از محافظ سربی استفاده نکنیم.

معایب موجود در رادیوگرافی پانورامیک اشعه ایکس

البته رادیوگرافی پانورامیک معایبی هم دارد. مثلاً در بررسی ها و مقایسه هایی که توسط ترونجه و همکارانش بین رادیوگرافی پانورامیک و دو روش رادیوگرافی سنتی از نظر توانایی نمایش پوسیدگی های دندان ها و دیگر مشکلات دهانی انجام گرفت و نتایج آن در سلسله مقالات مقالات اعوجاج تصویر در رادیوگرافی پانورامیک منتشر شد مشخص شد با وجود اینکه رادیوگرافی پانورامیک تصویر گسترده تری از ساختمان آناتومیک دهان می دهد کیفیت و وضوح تصاویر نسبت به فیلمهای داخل دهانی کمتر است و اعوجاجهایی در تصاویر به چشم می خورد.

ضمناً در رادیوگرافی پانورامیک تعدادی منطقه رادیو اپک و رادیو لوسنت در تصاویر به چشم می خورند که ناشی از روی هم قرار گرفتن تصاویر واقعی، دوگانه و یا شبح وار بوده و یا به دلیل سایه های ناشی از انعکاس بافت نرم دهان در تصویر است. این مناطق ترانس اپک و ترانس لوسنت باید بخوبی مشخص شوند تا امکان تفسیر صحیح رادیوگرافیهای پانورامیک فراهم شود.

ضمناً در رادیوگرافی پانورامیک تعدادی منطقه رادیو اپک و رادیو لوسنت در تصاویر به چشم می خورند که ناشی از روی هم قرار گرفتن تصاویر واقعی، دوگانه و یا شبح وار بوده و یا به دلیل سایه های ناشی از انعکاس بافت نرم دهان در تصویر است. این مناطق ترانس اپک و ترانس لوسنت باید بخوبی مشخص شوند تا امکان تفسیر صحیح رادیوگرافیهای پانورامیک فراهم شود.

ارزش رادیوگرافی پانورامیک زمانی کاهش خواهد یافت که کیفیت تشخیص طبی فیلمها پایین باشد. کیفیت تشخیصی پایین معمولاً ناشی از محدودیت و ضعف تجهیزات نیست بلکه نتیجه اشتباه اپراتور در تعیین مکان صحیح بیمار برای عکسبرداری و نگهداری از فیلمهاست. هرچند تمام رادیوگرافی های دندانی نیاز به اعمال تکنیک مناسبی دارند اما رادیوگرافی  پانورامیک حساسیت بیشتری به اعمال تکنیک مناسب برای دست یافتن به کیفیت مطلوب دارد. ضمناً باید توجه داشت برخی بیماران بدلیل وضعیت فیزیکی شان ممکن است به خوبی و به شکلی صحیح در دستگاه رادیوگرافی پانورامیک قرار نگیرند.

اسب, اشعه ایکس, انگلستان

برخی از کاربردهای اشعه ایکس در رادیوگرافی پانورامیک دندان

رادیوگرافی پانورامیک اغلب به شکل روزمره توسط دندانپزشکان و جراحان دهان انجام می شود و ابزار تشخیصی مهمی محسوب می شود. این تکنیک ناحیه ی وسیعتری از دهان و دندانها را نسبت به روشهای سنتی درون دهانی پوشش می دهد و در نتیجه اطلاعات ارزشمندی در رابطه با سینوسهای فک بالا، موقعیت مکانی دندانها و سایر ناهنجاری های استخوانهای فک و دهان ارائه می دهد. این معاینه را برای برنامه ریزی درمان در فرآیندها و جراحی های پروتز کامل و جزئی دندان، بریس، کشیدن دندان و همینطور ایمپلنت هم بکار می گیرند.

رادیوگرافی پانورامیک اشعه ایکس برای تشخیص مشکلات دندانی و پزشکی زیر هم کاربرد دارد:

  • بیماری پریودنتال پیشرفته
  • کیست در استخوانهای آرواره
  • تومورهای فک و سرطان دهان
  • دندانهای نهفته از جمله دندان عقل
  • اختلالات فک (که به آنها مفاصل گیجگاهی-فک بالا یا TMJ هم می گویند)
  • سینوزیت

مزایا و خطرات اشعه ایکس در رادیوگرافی پانورامیک دندان

مزایا:

  • پس از پایان معاینه با اشعه ایکس هیچ تشعشعی در بدن باقی نمی ماند
  • اشعه ایکس مورد استفاده در محدوده تشخیص عادی بیماریهای دهان و دندان معمولاً عوارض جانبی نخواهد داشت.
  • رادیوگرافی پانورامیک اشعه ایکس اطلاعات تشخیصی ارزشمندی در اختیار دندانپزشک یا جراح دهان قرار می دهد که این اطلاعات را می توان در درمان بیماریهای دهان و دندان بکار بست.
  • رادیوگرافی پانورامیک اشعه ایکس را می توان باری خردسالان هم مورد استفاده قرار داد چون فیلم آن را درون دهان قرار نمی دهیم.

خطرات:

  • زنان باردار باید این موضوع را به اطلاع دندانپزشک یا جراح دهان خود اطلاع دهند تا اقدامات لازم انجام شود.

    دستگاه رادیوگرافی پانورامیک اشعه ایکس به چه شکلی است؟

    دستگاه رادیوگرافی پانورامیک دو بخش دارد. یک استوانه اشعه ایکس در یک طرف نصب شده و در طرف دیگر هم فیلم اشعه ایکس یا آشکارساز قرار دارد. سر بیمار متکی به تکیه گاه های چانه، پیشانی و پهلوی سر قرار می گیرد. ممکن است به بیمار دهان باز کن داده شود تا دهان کمی باز شده و تصویر واضح تری گرفته شود.

روش انجام رادیوگرافی پانورامیک

ابتدا روی مرکز یونیت قرار می گیرید و تکنسین دستگاه به دقت سر شما را روی یونیت قرار داده و در جای خود ثابت می کند. یونیت را می توان به شکلی قرار داد که بیمار بتواند به شکل ایستاده یا روی ویلچر هم روی آن قرار بگیرد. سپس یک بایت بلوکر یا باز کننده دهان در دهانتان قرار داده می شود تا دندانها در یک تراز قرار گیرند. قرار دادن دندانها در یک تراز و همینطور جای سر برای تصویربرداری واضح اهمیت زیادی دارد.

کارگروه خبری مطالب پزشکی

درمان بیماری‌ها فقط یک قسمت از وظایف من است. من سعی می‌کنم با ارائه راهنماها و توصیه‌های پزشکی، افراد را به زندگی سالم و پرانرژی همراه با سلامتی هدایت کنم.