استان ها

مناطق آزاد شاه‌راه تجارت نوین، قربانی غفلت‌های آسیب‌رسان

تقریباً سه دهه از تأسیس و فعالیت مناطق آزاد با هدف جذب سرمایه، اتصال به بازارهای تجاری جهانی، دسترسی به اقتصاد باز، شرایط صادرات و رونق جدید تجارت منطقه‌ای و جهانی می‌گذرد، اما طی سال‌ها، این اهداف زیر بار رفته است. به سیاست ها و آزمون های ناکارآمد و تقصیر دولت های مختلف است و این کارکرد مناطق به واردات غیرقانونی به ویژه واردات کالای قاچاق و فرار مالیاتی تقلیل یافت.

از سوی دیگر، وابستگی اقتصاد ایران به ارز و درآمد نفتی مشکلات زیادی را ایجاد کرده است، نوسانات شدید درآمد ارزی حاصل از صادرات نفت باعث تضعیف سایر حوزه‌ها غیر از اقتصاد شده است. همچنین علیرغم برخی مشوق‌ها، معافیت‌های مالیاتی و تسهیل مبادلاتی در این حوزه‌ها، درآمد صادرات غیرنفتی کشور برای سال‌های 1397 تا 1398 بین 2.5 تا 3 درصد بسیار خوش‌بینانه بوده است. این نتایج نشان می‌دهد که این حوزه‌ها نه تنها به اهداف اصلی که قبلاً اشاره شد، نمی‌رسند، بلکه زیربنای بسیاری از سوء استفاده‌ها هستند.

اهداف ایجاد و ایجاد مناطق آزاد

در ماده 1 قانون اداره مناطق آزاد تجاری – صنعتی جمهوری اسلامی ایران مصوب 1372 هدف از ایجاد این مناطق تسریع در اجرای امور زیربنایی، عمرانی و عمرانی، رشد اقتصادی است. و توسعه، سرمایه گذاری و افزایش درآمد عمومی و ایجاد اشتغال، سالم و مولد، تنظیم بازار کار و کالا، حضور فعال در بازارهای جهانی و منطقه ای، تولید و صادرات کالاهای صنعتی و تحول و ارائه خدمات عمومی.

همچنین امتیازات قانونی خاصی برای این مناطق در نظر گرفته و اعمال می شود. این عوامل عبارتند از:

– آزادی ورود و خروج سرمایه و کسب سود از آن

– حمایت و تضمین سرمایه گذاری خارجی، آزادی عمل در استخدام نیروی انسانی، بیمه و تامین اجتماعی

– بیست سال معافیت مالیاتی

– تجویز تأسیس بانک ها و بیمه های خارجی

– مشارکت خارجی ها در فعالیت های اقتصادی به هر میزان

– دارای مقررات ویژه در امور صادرات، واردات و گمرک

– سهولت لغو ویزا و صدور مجوز اقامت برای خارجی ها

– انتقال سهم داخلی کالاهای تولید شده در این مناطق به نقاط دیگر بدون تشریفات گمرکی و ثبت سریع شرکت ها و املاک صنعتی و معنوی در مناطق آزاد، فعالان اقتصادی در صورت تمایل می توانند با ورود به مناطق آزاد بهره مند شوند.

خبر مرتبط:  طرح گازرسانی به دانشگاه آزاد اسلامی واحد زاهدان افتتاح شد

بر اساس بررسی ها و آمارهای موجود، اهداف در نظر گرفته شده برای ایجاد این مناطق محقق نشده است. همچنین با مقایسه حجم واردات و صادرات در این مناطق به این نتیجه می رسیم که این مناطق به جای اینکه بستری برای صادرات باشند، مقصدی برای واردات هستند. مجموع صادرات از مناطق آزاد (صادرات محصولات منطقه، صادرات مجدد، صادرات محصولات منطقه به منطقه اصلی و صادرات محصولات داخلی به تفکیک منطقه) در سال 1380 منتهی به 1394 معادل 11 هزار و 625 میلیون دلار بوده است، در حالی که در در همین مدت کل ارزش واردات 45 هزار و 522 میلیون دلار بوده که تقریباً چهار برابر ارزش صادرات است.

بررسی‌ها نشان می‌دهد که برخی سال‌ها مانند سال ۱۳۸۶ شاهد اوج واردات در این مناطق بوده‌اند، در حالی که صادرات نسبت به سال‌های گذشته کمتر بوده است. مجموع سرمایه گذاری داخلی در مناطق آزاد طی سال های 1380 تا 1394 معادل 44 هزار و 528 میلیارد تومان بوده و سهم مناطق کیش و چابهار به ترتیب بیشتر از سایر مناطق بوده است.

همچنین آمارها حاکی از آن است که مجموع سرمایه‌گذاری‌های خارجی انجام‌شده در این مناطق در دوره بررسی 4442 میلیون دلار بوده و منطقه آزاد کیش با 1446 میلیون دلار بیشترین سرمایه‌گذاری خارجی را به خود اختصاص داده و پس از آن ماکو قرار دارد.

بررسی آمار سرمایه‌گذاری نشان می‌دهد که بین جذابیت سرمایه‌گذاری در این مناطق و عملکرد تجاری آن‌ها همبستگی وجود ندارد.

بر اساس آمار، منطقه چابهار با اختلاف اندکی پس از کیش بیشترین میزان سرمایه گذاری داخلی را به خود اختصاص داد، اما صادرات در دوره مورد بررسی کاهش یافت. به عبارت دیگر سرمایه گذاری انجام شده منجر به افزایش صادرات نشده است.

منطقه کیش علیرغم اینکه بیشترین سرمایه گذاری خارجی و داخلی را به خود اختصاص داده است، عملکرد آن در صادرات مطلوب نبوده و می توان گفت سرمایه گذاری های انجام شده منجر به تولید صادرات محور شده است.

خبر مرتبط:  دیدار استاندار اصفهان با جانباز 70درصد دفاع مقدس در شهرضا

آمار اشتغال نشان می دهد که این بخش ها از اولویت بالاتری نسبت به بخش های تولیدی، بازرگانی و خدماتی برخوردارند. البته تا زمانی که تولید صورت نگیرد، نمی توان به اهداف صادراتی دست یافت. آمار اشتغال در فعالیت های اقتصادی نشان می دهد که بخش خدمات و بازرگانی در مجموع 63 درصد از اشتغال مناطق آزاد را به خود اختصاص داده است. همچنین بخش صنعت و معدن 24 درصد از اشتغال را به خود اختصاص داده است.

چرا طرح مناطق آزاد موفق نشد؟

علیرغم اهداف و انگیزه های جالب ایجاد مناطق آزاد در ایران، انحراف از فلسفه و اساس فعالیت مناطق ویژه اقتصادی و آزاد تجاری و نیز کاستی های ناشی از عدم انطباق ابزارها با استراتژی توسعه، اصلی ترین مسئله است. اهداف محقق نشد. علت عدم بهره مندی ایران از مزایای مناطق ویژه اقتصادی و آزاد تجاری را می توان در چند دسته طبقه بندی کرد.

یکی از دلایل عمده شکست این مناطق عدم تمرکز بر تولید به عنوان محور اصلی توسعه کسب و کار است. بی‌توجهی به تولید و تکیه بر مزیت‌های نسبی و جهت‌گیری به سمت فعالیت‌های غیرتولیدی در این مناطق باعث شده است که میزان تولید و نوع این مناطق دور از حد انتظار باشد.

همچنین با بررسی اندک، اعطای معافیت ها و کمک هزینه های بی رویه، واردات بی رویه، بی توجهی به اهداف تولید و بهره وری، عدم تخصص در کارشناسی دقیق و گسترش بی مورد و نامناسب، تمرکز صرفاً بر افزایش کمی بدون توجه خاص. کیفیت فعالیت ها در این مناطق، عدم نوآوری و توسعه در زیرساخت های مختلف این مناطق از عوامل عمده شکست اقتصادی در مناطق باز است.

متأسفانه در این چند دهه بیشتر تحولات بدون نظر کارشناسی در مورد وسعت این مناطق معطوف به گسترش بوده و به رشد و توسعه زیرساخت های صادراتی، جذب سرمایه گذاری داخلی و خارجی توجه کافی نشده است. و اجرای سیاست هایی در جهت ارتقای اقتصاد، تجارت و صنعت و به جای این اصول مهم، این مناطق به بسترهای اصلی واردات غیرقانونی، قاچاق کالا، فروش زمین، تفریحات درجه یک برای گردشگران و غیره تبدیل شده است.

خبر مرتبط:  سامانه پایش دانشگاه آزاد اسلامی گامی به سوی هدفمندکردن پژوهش‌هاست

با مطالعه ماده 23 قانون برنامه ششم توسعه، در این قانون، ایجاد مناطق آزاد تجاری صنعتی و تعیین زیرساخت در مناطق آزاد قبل از تأسیس در این قانون مورد تاکید قرار گرفته است. در سال های گذشته این اهمیت مغفول مانده و بدون در نظر گرفتن زیرساخت ها از جمله تولید، جذب سرمایه خارجی، استفاده از فناوری های به روز و… در شهرها مناطق آزاد ایجاد شده است. این روند موفقیت را کند کرده است. اهداف اصلی.

راهبرد اساسی برای دستیابی به اهداف مناطق آزاد چیست؟

با وجود ناکارآمدی ها و بی توجهی هایی که گریبان گیر مناطق آزاد شده است، می توان با سیاست گذاری و اجرای مصوبات گذشته و یا استفاده بهینه از نقاط قوت منحصر به فرد این مناطق به اهداف ایجاد این مناطق نزدیک شد.

از جمله این راهکارها می توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • هماهنگی و مشارکت بهتر موسسات و سازمان های تجاری و مالی با مناطق آزاد. (به عنوان مثال اگر گمرک یا نهادهای مرتبط با صادرات و واردات هماهنگی خاصی با مناطق آزاد داشته باشند بدون شک تاثیر بسزایی در کاهش واردات غیرقانونی و قاچاق خواهد داشت)
  • ایجاد اشتغال مولد و حمایت بیشتر از بخش تولید می تواند بخش بزرگی از اقتصاد مناطق آزاد را نجات دهد.
  • توجه ویژه به ارتقای زیرساخت های لازم برای انتقال فناوری های جدید
  • استفاده از نقاط قوت این مناطق برای جذب گردشگر و ترویج آنها از طریق کسب و کار گردشگری از جمله ایجاد شرکت های جذب توریست، حمایت از صنایع دستی ناب مختص مناطق باز و ایجاد کارگاه های توسعه این صنایع.
  • توسعه ناوگان حمل و نقل
  • جلوگیری از تأثیرپذیری این مناطق از اقتصاد کلان کشور (این مناطق از پرداخت مالیات معاف هستند، اما به شدت تحت تأثیر فضای اقتصادی کشور هستند)
  • ایجاد فضای امن و باز اقتصادی برای جذب سرمایه گذاری خارجی و…

گزارش: مهسا اخلاقی